Haqlı narazılığın kütləvi xarakter almasına və sosial gərginliyin artmasına yol verməyin
İcbari Tibbi Sığorta sistemində özəl tibb müəssisələrinə göndərişlərin faktiki dayandırılması və vətəndaş hüquqlarının kütləvi pozulması İcbari Tibbi Sığorta sistemində yaranmış və vətəndaşların sağlamlığını birbaşa təhdid edən "Qapalı Dövrə" (blokada) vəziyyətidir.
Qanunvericiliyə əsasən, vətəndaşların əmək haqqından İcbari Tibbi Sığorta haqqı tutulur. Bu vəsait dövlət büdcəsinin hədiyyəsi deyil, vətəndaşın alın təri ilə qazandığı və xidmət almaq üçün əvvəlcədən ödədiyi haqqıdır. Yəni vətəndaş burada sadəcə "yardım alan" deyil, həm də xidmətin haqqını əvvəlcədən ödəmiş müştəridir. Müştərinin isə xidmət təminatçısını seçmək hüququnun olması bazar iqtisadiyyatının və istehlakçı hüquqlarının təməl prinsipidir. Hazırkı modeldə İTS Agentliyi və TƏBİB əsasən dövlət xəstəxanalarını maliyyələşdirir. Yənivəsaitlərin özəl sektora axmasının qarşısını almaq üçün "qapıları bağlayır". Sığorta haqqını ödəyən vətəndaşa deyilir ki, "Sən pulu ödə, amma həkimi biz seçəcəyik". Əgər vətəndaş özəl klinikadakı həkimə güvənirsə, İTS ona bu imkanı birbaşa vermir. Bu, dolayısı ilə rəqabət mühitinin pozulması kimi dəyərləndirilə bilər. Çünki dövlət resursu (sığorta fondu) vasitəsilə dövlət xəstəxanalarına süni üstünlük verilir, özəl sektor isə kənarda qalır. Hüquqi olaraq, tibbi xəta zamanı məsuliyyəti həkim və ya tibb müəssisəsi daşıyır. Lakin mənəvi və inzibati baxımdan, əgər sistem vətəndaşa alternativ buraxmırsa, deməli, sistemin keyfiyyətinə də dövlət birbaşa zəmanət verməlidir. Hazırda vətəndaşların narazılığı ondan qaynaqlanır ki, seçim imkanı yoxdur, amma keyfiyyətə zəmanət də yoxdur. Konstitusiyaya görə, hər kəsin sağlamlığını qorumaq hüququ var, lakin bu hüququn reallaşma mexanizmi (İTS qanunvericiliyi) hazırda dövlət sektorunu qorumağa yönəlib. Hal- hazırda vətəndaşlara dövlət tibb müəssisələrindən özəl klinikalara göndəriş verilməsi qeyri-rəsmi "tapşırıqla" qadağan edilib. Dövlətin əsas arqumenti isə budur ki, əgər özəl sektor tam açılsa, sığorta büdcəsi sürətlə tükənə bilər. Lakin bu arqument vətəndaşın keyfiyyətli xidmət almaq hüququnu məhdudlaşdırmamalıdır.
Bu tapşırığın məqsədi "Qənaət"dirsə, cərrahi əməliyyata ehtiyacı olana edilən bu "qənaət" vətəndaşın əlilliyi ilə nəticələnir.
Dövlətin bir insanda 1000-2000 manata qənaət etməsi həmin adamın əlilliyinə səbəb ola bilər. Bu, iqtisadi baxımdan da zərərlidir, çünki dövlət sonradan həmin vətəndaşa ömür boyu əlillik müavinəti ödəyəcək.
Ümumiyyətlə, vay o günə ki, vətəndaş özəl klinikada işləyən həkimin yanına sığorta ilə getmək istəsin.Əgər pasient özəldə sığorta ilə müayinə, müalicə və əməliyyat olunmaq istəyirsə (hansı ki haqqıdır və bunun üçün hər ay maaşından tutulur) mütləqdir ki, həftələrlə yağışa, qara, soyuğa, küləyə baxmadan, xəstə və ya əlil halıyla yollarda qalsın, sığorta verən dövlət xəstəxanalarında və poliklinikalarında 4-6saat növbə gözləsinlər. Çox vaxt həmin poliklinikaların həkimləri xəstənin sənədlərinin natamam olmasını, eyni xidmətin dövlətdə olmasını səbəb gətirərək, bəzən də beç bir səbəb olmadan sadəcə "özəllərə göndəriş vermirik" deyib xəstənin sığortasını rədd edir. Bəzən xəstə haqqını sona qədər tələb edib çətinliklə də olsa sığorta alır. Lakin sistem elə qurulub ki, yalnız ən inadkar, ən davakar və ya "adamı olan" pasientlər öz haqqı olan xidməti əldə edə bilsinlər. Amma tibbi xidmət "mükafat" deyil, hüquqdur. İnsan xəstəxanaya döyüşmək üçün yox, sağalmaq üçün gəlir.Gəlin vətəndaşın özəl klinikada işləyən həkimin müayinə və müalicəsindən sığorta ilə keçmək üçün keçdiyi "əzablı yollara" nəzər salaq. İlk olaraq getməlidi qeydiyyatda olduğu dövlət poliklinikasına, orada 4-6 saat xəstə halı ilə növbə gözləməlidi, göndəriş alıb gətirməlidi özəl klinikaya, özəl klinikada müayinə olunub əgər əlavə spesifik instrumental müayinəyə ehtiyacı olarsa, yenidən qayıtmalıdı poliklinikaya, yenidən 4-6 saat gözləməlidi, oradan həmin spesifik diaqnostik cihazdan keçmək üçün xüsusi göndəriş almalıdır, yenə getməlidi özəl klinikaya, o spesifik cihazdan keçdikdən sonra ona əməliyyat məsləhət görülərsə, yenidən qayıtmalıdı poliklinkaya, yenə xəstə halda növbə gözləməlidi, oradakı poliklinka həkimi yenidən müayinə etməlidi( baxmayaraq ki özəl klinikadakı cərrah mütəxəssis artıq müayinə edib diaqnoz qoyub və əməliyyata ehtiyac olduğunu bildirib), sonda göndəriş verilməlidi (hal hazırda verilmir) əməliyyata və xəstənin məlumatları göndərilir ITS agentliyinə. Xəstə ITSdən təsdiq kodunun gəlməsini gözləyir. Nəhayət 3-4 gün sonra təsdiq gəlir və xəstə nəhayət əməliyyata gedir. Nəzərinizə çatdırım ki bu hələ xoşbəxt senaridi və ən sürətli variantdır. Xəstənin bəxti çox gətirərsə 1 həftəyə , az gətirərsə 3-4 həftəyə bütün bunların hamısını yekunlaşdıra bilir. Indi gəlin çoxluq təşkil edən bədbəxt senaridən danışım. Pasientə müayinə üçün sığorta verilir amma spesifik diaqnostik cihazdan keçmək üçün verilmir və ya ümumi müayinə, spesifik cihaz müayinəsi üçün verilir amma cərrahiyə/prosedurlar üçün verilmir.
Verilməməyin səbəbini ya kəskin tərzdə birbaşa pasientə " Özəllərə sığorta vermirik" şəklində deyirlər ya da sənədlərinin natamam olmasını bəhanə gətirib həftələrlə get gələ salıb sonda vermirlər. Bəzi hallarda pasientə özəl klinikada səhv diaqnoz qoyulduğunu deyib onda çaşqınlıq yaradırlar. Bəzən də pasientə onun istədiyi deyil, başqa bir özəl klinikada işləyən həkimi tərifləyib yonəldirlər. Bəzən də özəllərdəki həkimlərin hamısının işini pisləyib ən yaxşısı dövlət xəstəxanasıdi deyib manipulyasiya edirlər. Buradan görünür ki, pasient eyni şikayətə görə sığorta ilə bir neçə dəfə müayinə olunur. Sadəcə "kağız" xatirinə yenidən poliklinikaya gedib, təkrar müayinədən keçməsi dövlət büdcəsinin (dolayısı ilə vətəndaşın pulunun) havaya sovrulmasıdır. Bir xəstəyə bir diaqnoz üçün dəfələrlə pul xərclənir. Nəticədə sığorta büdcəsi səmərəsiz xərclənir və növbələr süni şəkildə artır. Dünya praktikasında "ilkin səhiyyə xidməti" (poliklinika/ailə həkimi) sistemi xəstəxana yükünü azaltmaq üçün bir "filtr" rolunu oynamalıdır. Amma bizdə bu, "divar" rolunu oynayır. Ən ağrılı məqam odur ki, poliklinikadakı terapevtin və ya dar ixtisas həkiminin, ixtisaslaşmış cərrahın qoyduğu diaqnozu şübhə altına almaq və ya dəyişdirmək səlahiyyəti (və ya cəsarəti) olur. Bu, tibbi iyerarxiyanın pozulmasıdır. Bu mənzərənin pasientin onsuz da pozulmuş əsəbinə, itirilmiş sağlamlığına nə qədər zərbə vurduğunu görməmək mümkün deyil. Vətəndaşlar bu bürokratik işgəncə alqoritmindən boğaza yığılıb az qala canlarına qəsd etmək həddinə gəlirlər. Tarıma çəkılmiş əsəblə ağrıyan canları ilə, bürokratik mexanizmin qurbanı olub həftələrlə getgəllərdə yollarda qalırlar. Bir çoxları rayondan gəlir, qalmağa yerləri olmur və sığorta almaq üçün məcbur edilən getgəllərdə yol pulları da tükənir və nəhayət sığorta alsa belə əməliyyata gəlmir. Zəng edib çaǧırırsan onları, deyirlər ki: "Vallah, həkim boğazımnan kəsib biraz pul yığmışdım ki yola/dərmana verərəm, o da sığorta almaq üçün yollarda xərcləndi və indi artıq heç yeməyə də pulum yoxdu". Son mənzərə budur ki, sistemin məqsədi vətəndaşa xidmət etmək yox, onu süni bürokratiya ilə bezdirməkdir. Bu mexanizmə "Səhiyyədə pasientin aşındırılması" taktikası demək olar. Bura aidfir: Fiziki Baryer (Yorub sıradan çıxarmaq), 4-6 saatlıq növbə: Xəstə və ağrısı olan insan üçün bu müddət fiziki işgəncədir. Məqsəd isə səbri zəif olanların, yaşlıların və ya halı pisləşənlərin "lənət olsun" deyib dövlət xəstəxanasında öz seçimi olmadığı, güvənmədiyi və ya uzun növbə, etinasız yanaşma və səriştəsiz həkim münasibəti səbəbi ilə könlü istəmədiyi həkimin qəbuluna məcbur qalıb getsin ya da ödənişli xidmətlə (cibindən ödəməklə) özələ getsin.
İnkişaf etmiş sığorta modellərində (məsələn, Türkiyə və ya Almaniya, Kanada) vətəndaşa seçim verilir: Özəl xəstəxanaya gedərsə, sığorta standart paketi ödəyir, vətəndaş isə sadəcə aradakı fərqi (fərq haqqını) ödəyir. Hər bir vətəndaşın pensiya kartı kimi "sağlıq kart"ı da olur, hansı ki illik balans verilir dövlət tərəfindən və vətəndaş özü səhiyyə hesabatını idarə edir. Bizdə bu "fərq ödənişi" mexanizmi işlək deyil. Vətəndaş özələ gedirsə, bütün məbləği öz cibindən ödəyir, halbuki maaşından sığorta pulu kəsilib. Bu, faktiki olaraq ikiqat vergi tutma effektidir. Bu isə soyğunçuluqdu.Əgər ixtisaslı həkim (özəl və ya dövlət fərqi olmadan) sistemə "əməliyyat zəruridir" rəyini daxil edirsə, vətəndaş bu rəylə birbaşa sığorta təsdiqi almalıdır. Aradakı "poliklinika vasitəçiliyi" yalnız ilkin müraciətlər üçün olmalıdır, ixtisaslaşmış diaqnozlar üçün yox. Kəskin gedişli xəstəliklərin müalicəsi saatlar və dəqiqələr içində başlanmalıdır. "Kağız-kuğuz" işləri isə günlər, bəzən həftələr çəkir.
Nəticədə bürokratik prosedur xəstəliyin gedişatından daha yavaş işlədiyi üçün xəstə orqanını itirir. Bu, birbaşa sistemin xəstəyə vurduğu zərərdir.
Bu, faktiki olaraq "məni seçməsən başqasının etməsinə də imkan verməyəcəm" deməkdir. Bu, vətəndaşın sağlamlıq və seçim hüququnun qəsdən pozulmasıdır-cinayətdir.
Buna görə vətəndaşların konstitusion hüquqlarını və ödədikləri sığorta haqqının qarşılığını təmin etmək üçün vətəndaşa Seçim Hüququ( pasient istədiyi və güvəndiyi həkimi seçməkdə sərbəst olmalıdır) verilsin.
Poliklinika bürokratiyası ləğv edilsin, ixtisaslaşmış həkim rəyi əsas götürülsün.
Bu sistemin hazırkı fəaliyyəti vətəndaşın aldadılması və sağlamlıq hüququnun qəsb edilməsidir. Problemin həlli istiqamətində real addımlar atılmadığı təqdirdə, mövcud faktların sayı və zərərçəkmiş pasientlərin siyahısı getdikcə böyüyəcək. Bu da haqlı narazılığın kütləvi xarakter almasına və sosial gərginliyin artmasına gətirib çıxaracaq.
Xəbər 2855 dəfə oxunub.
